Towarzystwo
Przyjaciół Świlczy

Dzieje

  • Artur Szary
  • Kategoria: Parafia
  • Odsłony: 1285

Parafia Świlcza Dzieje od XIV do XIX wieku

Parafia Świlcza została erygowana przez Jana Rzeszowskiego herbu Półkozic, arcybiskupa Lwowa, przed rokiem 1424. Administracyjnie podporządkowana była diecezji przemyskiej. Wchodziła w skład dekanatu rzeszowskiego (w połowie XIX w. przeszła na kilkadziesiąt lat do dekanatu głogowskiego)  Od początku swego istnienia stanowiła atrakcyjne uposażenie dla dostojników kościelnych szczebla diecezjalnego. Świadczy o tym postać księdza Gawła – kapelana arcybiskupiego i pierwszego proboszcza Świlczy. Na atrakcyjność beneficjum świleckiego u zarania dziejów parafii (pocz. XV wieku) wpływało zarówno uposażenie ziemskie tj. ok. 48 mórg ziemi plebańskiego łanu jak i dodatkowe dochody w daninach naturalnych (zbożu): meszne od chłopów i dziesięciny z gruntów dworskich. 

Parafia Świlcza od początku swego istnienia, do roku 1912 obejmowała tereny: Świlczy z Kamyszynem, Rudnej Wielkiej z Pogwizdowem, Rudnej Małej z Rejteradą, Rogoźnicy i Woliczki (nazywanej w średniowieczu Wolą Śwniecką). Na uwagę zasługują dość duże odległości poszczególnych wsi od kościoła parafialnego: Rudna Mała - ¾ mili (tj. ok. 6 km), Rogoźnica - 1 mila (tj. ok. 8 km), Rudna Wielka - ½ mili (tj. ok. 4 km), Woliczka ½ mili. Drogę do kościoła pokonywano pieszo lub konnymi wozami jadąc po tzw. kościenicach (drogach kościelnych). Już w początkach istnienia parafii powstały dwie kościelne drogi (w czasach zaboru austriackiego opisywano je na mapach: kirchweg). Jedna prowadziła z północnego wschodu tzw. kościelniaca rudzieńska: dla parafian z Rudnej Wielkiej, Rudnej Małej i Rogoźnicy. Druga prowadząca z południowego zachodu, tzw. kościelnica wolicka: dla parafian z Woliczki.

Świlcza była parafią ludną w każdym okresie swojego istnienia. Trudno o precyzyjne ustalenie liczby parafian dla wieku XVII i I poł. XVIII. Szacunkowe liczby dusz parafii podaje autor wizytacji z 9 maja 1721 roku. biskupa przemyski Jana K. Szembeka. Całą parafia obejmowała wówczas około 1000 dusz (animarum), z czego na Świlczę przypadało 450 dusz, na Rudną 350, na Rogoźnicę 100 i na Woliczkę 100 dusz.

Dziedzicom wsi należącym do parafii przysługiwało prawo kolatorskie.  Polegało ona na tym, że w zamian za opiekę nad parafią: przekazanie ziemi pod kościół i ziemi plebańskie, liczne fundacje kościelne z fundacją świątyni na czele, mieli prawo wskazywania kandydatów na proboszczów i wikarych. Osadzanie księży nie było przypadkowe, gdyż właściciele rzeczonych osad skwapliwie korzystali zarówno z prawa patronatu jak i prawa prezenty.

Wiara i praktyka religijna miała w życiu ludzi wyjątkowe znaczenie. Szczególny wymiar osiągnęła w czasach staropolskich kiedy życie ludzkie narażone był na wiele niebezpieczeństw: wojny, morowe powietrze, posuchy itp. Żyjąc w ciągłej niepewności i poczuciu niemocy wobec żywiołów, kaprysów pogody i ludzi od siebie mocniejszych, silnie odczuwali potrzebę Bożej Opatrzności. Odnosili przy tym każdą wykonywana pracę, każdą czynność do Boga, w stale towarzyszącym znaku krzyża, przywoływaniu często imienia Bożego i świętych, czy w życiu według kalendarza świąt religijnych.

Najważniejszym miejscem w parafii był kościół, wokół którego skupiało się całe życie religijne wspólnoty. Służył także wsi, w realizowaniu wielu powinności zawarowanych w ustawie wiejskiej (przechowywanie ksiąg, kasy gromadzkiej, broni, także jako miejsce obronne - warownia). Opisywany w źródłach wizytacyjnych kościół świlecki, ufundowany został przez Mikołaja Spytka Ligęzę w 1631 roku. Kościół ten, istniał do 1967 roku (spłonął w październiku tegoż roku). Nosił na portalu drewnianym, przy wyjściu z kruchty inskrypcję: A. D. 6 Junii 1636. Była to data konsekracji świątyni. Poprzednia świątynia, ufundowana być może jeszcze przez arcybiskupa Jana Rzeszowskiego (założyciela parafii), spłonęła w czasie najazdu Kantemira Murzy w czerwcu 1624 roku.

Specyfikacja kościoła świleckiego z pierwszej dekady XIX wieku wymienia wśród powinności parafian względem kościoła (servitutes) meszne: z trzech łanów  chłopskich zasiewanych przez dwór - 28 złotych i od kmieci świleckich 362 złote (suma). W tym dokumencie wyszczególniona jest również dziesięcina płacona z trzech folwarków należących do parafii. Dziesięcina wytyczna ze świleckiego folwarku z gruntów zwanych Folwark, Dworzysko, Ćwierci, Rędziny i Włusień (vel Brzeźnik) wynosiła: pszenicy 16 kop 21 snopów, żyta 19 kop 22 snopy, jęczmienia 9 kop 30 snopów, owsa 18 kop 25 snopów, hreczki 4 kopy i 24 snopy. Z dworskiego łanu na Kamyszynie, użytkowanego przez chłopów (w takim wypadku chłopi płacili dziesięcinę): 1 kopa pszenicy, 3 kopy żyta, 6 kop jęczmienia, 2 kopy owsa, 2 kopy hreczki.

Z innych dochodów proboszcza wymienić należy kolędę, którą płacono według ustalonych stawek. Była to o tyle ciekawa danina, że w pobieraniu jej partycypowali zwykle posługujący przy kościele: organista, kościelny i nauczyciel. Kolędę płacono z racji posiadania ziemi i domu na terytorium parafii. Nie istotne było czy właściciel był katolikiem i parafianinem. W Świlczy kolędę płacili również Żydzi.

Innego rodzaju dochód pochodził z tzw. krów kościelnych. Krowy te były ofiarowywane przez chłopów najczęściej na intencje mszalne za zmarłymi. Nie wchodziły w skład inwentarza żywego plebana i pozostawały w oborach chłopskich, z reguły u ofiarodawców. Chłopi za mleko i przychówek płacili roczny czynsz, który szedł na utrzymanie świątyni. W pierwszej dekadzie XIX wieku było w parafii Świlcza 13 takich krów, z których pobierano co rocznie na kościół po 2 złote polskie.

            Osobnego omówienia wymaga folwark plebański, będący drugą, po dworze, feudalną instytucją wsi. Według Metryki Józefińskiej (1785-1788) globalny obszar beneficjum parafialnego wynosił 74 morgi i 438 sążni. Z tego 53 morgi i 1304 sążnie stanowiły właściwy folwark, będący pod bezpośrednim zarządem plebana. Kolejne 10 mórg 499 sążnie użytkowali księży chłopi (zagrodnicy i komornicy). Reszta ziemi w wymiarze 10 mórg i 235 sążni stanowiła uposażenie szpitala ubogich.

Świleccy proboszczowie oprócz ziemi i folwarku posiadali własnych chłopów. Źródła XVII wieczne mówią o trzech zagrodnikach na księżych ogrodach (hortulani in hartis sacerdotis). Natomiast rewizja generalna z lat 1711-1713 wymienia 30 księżych chałup.

                                                                                                              Opracował Artur Szary