Towarzystwo
Przyjaciół Świlczy

Parafia Świlcza Dzieje od XIV do XIX wieku

Parafia Świlcza została erygowana przez Jana Rzeszowskiego herbu Półkozic, arcybiskupa Lwowa, przed rokiem 1424. Administracyjnie podporządkowana była diecezji przemyskiej. Wchodziła w skład dekanatu rzeszowskiego (w połowie XIX w. przeszła na kilkadziesiąt lat do dekanatu głogowskiego)  Od początku swego istnienia stanowiła atrakcyjne uposażenie dla dostojników kościelnych szczebla diecezjalnego. Świadczy o tym postać księdza Gawła – kapelana arcybiskupiego i pierwszego proboszcza Świlczy. Na atrakcyjność beneficjum świleckiego u zarania dziejów parafii (pocz. XV wieku) wpływało zarówno uposażenie ziemskie tj. ok. 48 mórg ziemi plebańskiego łanu jak i dodatkowe dochody w daninach naturalnych (zbożu): meszne od chłopów i dziesięciny z gruntów dworskich. 

Parafia Świlcza od początku swego istnienia, do roku 1912 obejmowała tereny: Świlczy z Kamyszynem, Rudnej Wielkiej z Pogwizdowem, Rudnej Małej z Rejteradą, Rogoźnicy i Woliczki (nazywanej w średniowieczu Wolą Śwniecką). Na uwagę zasługują dość duże odległości poszczególnych wsi od kościoła parafialnego: Rudna Mała - ¾ mili (tj. ok. 6 km), Rogoźnica - 1 mila (tj. ok. 8 km), Rudna Wielka - ½ mili (tj. ok. 4 km), Woliczka ½ mili. Drogę do kościoła pokonywano pieszo lub konnymi wozami jadąc po tzw. kościenicach (drogach kościelnych). Już w początkach istnienia parafii powstały dwie kościelne drogi (w czasach zaboru austriackiego opisywano je na mapach: kirchweg). Jedna prowadziła z północnego wschodu tzw. kościelniaca rudzieńska: dla parafian z Rudnej Wielkiej, Rudnej Małej i Rogoźnicy. Druga prowadząca z południowego zachodu, tzw. kościelnica wolicka: dla parafian z Woliczki.

Świlcza była parafią ludną w każdym okresie swojego istnienia. Trudno o precyzyjne ustalenie liczby parafian dla wieku XVII i I poł. XVIII. Szacunkowe liczby dusz parafii podaje autor wizytacji z 9 maja 1721 roku. biskupa przemyski Jana K. Szembeka. Całą parafia obejmowała wówczas około 1000 dusz (animarum), z czego na Świlczę przypadało 450 dusz, na Rudną 350, na Rogoźnicę 100 i na Woliczkę 100 dusz.

Dziedzicom wsi należącym do parafii przysługiwało prawo kolatorskie.  Polegało ona na tym, że w zamian za opiekę nad parafią: przekazanie ziemi pod kościół i ziemi plebańskie, liczne fundacje kościelne z fundacją świątyni na czele, mieli prawo wskazywania kandydatów na proboszczów i wikarych. Osadzanie księży nie było przypadkowe, gdyż właściciele rzeczonych osad skwapliwie korzystali zarówno z prawa patronatu jak i prawa prezenty.

Wiara i praktyka religijna miała w życiu ludzi wyjątkowe znaczenie. Szczególny wymiar osiągnęła w czasach staropolskich kiedy życie ludzkie narażone był na wiele niebezpieczeństw: wojny, morowe powietrze, posuchy itp. Żyjąc w ciągłej niepewności i poczuciu niemocy wobec żywiołów, kaprysów pogody i ludzi od siebie mocniejszych, silnie odczuwali potrzebę Bożej Opatrzności. Odnosili przy tym każdą wykonywana pracę, każdą czynność do Boga, w stale towarzyszącym znaku krzyża, przywoływaniu często imienia Bożego i świętych, czy w życiu według kalendarza świąt religijnych.

Najważniejszym miejscem w parafii był kościół, wokół którego skupiało się całe życie religijne wspólnoty. Służył także wsi, w realizowaniu wielu powinności zawarowanych w ustawie wiejskiej (przechowywanie ksiąg, kasy gromadzkiej, broni, także jako miejsce obronne - warownia). Opisywany w źródłach wizytacyjnych kościół świlecki, ufundowany został przez Mikołaja Spytka Ligęzę w 1631 roku. Kościół ten, istniał do 1967 roku (spłonął w październiku tegoż roku). Nosił na portalu drewnianym, przy wyjściu z kruchty inskrypcję: A. D. 6 Junii 1636. Była to data konsekracji świątyni. Poprzednia świątynia, ufundowana być może jeszcze przez arcybiskupa Jana Rzeszowskiego (założyciela parafii), spłonęła w czasie najazdu Kantemira Murzy w czerwcu 1624 roku.

Specyfikacja kościoła świleckiego z pierwszej dekady XIX wieku wymienia wśród powinności parafian względem kościoła (servitutes) meszne: z trzech łanów  chłopskich zasiewanych przez dwór - 28 złotych i od kmieci świleckich 362 złote (suma). W tym dokumencie wyszczególniona jest również dziesięcina płacona z trzech folwarków należących do parafii. Dziesięcina wytyczna ze świleckiego folwarku z gruntów zwanych Folwark, Dworzysko, Ćwierci, Rędziny i Włusień (vel Brzeźnik) wynosiła: pszenicy 16 kop 21 snopów, żyta 19 kop 22 snopy, jęczmienia 9 kop 30 snopów, owsa 18 kop 25 snopów, hreczki 4 kopy i 24 snopy. Z dworskiego łanu na Kamyszynie, użytkowanego przez chłopów (w takim wypadku chłopi płacili dziesięcinę): 1 kopa pszenicy, 3 kopy żyta, 6 kop jęczmienia, 2 kopy owsa, 2 kopy hreczki.

Z innych dochodów proboszcza wymienić należy kolędę, którą płacono według ustalonych stawek. Była to o tyle ciekawa danina, że w pobieraniu jej partycypowali zwykle posługujący przy kościele: organista, kościelny i nauczyciel. Kolędę płacono z racji posiadania ziemi i domu na terytorium parafii. Nie istotne było czy właściciel był katolikiem i parafianinem. W Świlczy kolędę płacili również Żydzi.

Innego rodzaju dochód pochodził z tzw. krów kościelnych. Krowy te były ofiarowywane przez chłopów najczęściej na intencje mszalne za zmarłymi. Nie wchodziły w skład inwentarza żywego plebana i pozostawały w oborach chłopskich, z reguły u ofiarodawców. Chłopi za mleko i przychówek płacili roczny czynsz, który szedł na utrzymanie świątyni. W pierwszej dekadzie XIX wieku było w parafii Świlcza 13 takich krów, z których pobierano co rocznie na kościół po 2 złote polskie.

            Osobnego omówienia wymaga folwark plebański, będący drugą, po dworze, feudalną instytucją wsi. Według Metryki Józefińskiej (1785-1788) globalny obszar beneficjum parafialnego wynosił 74 morgi i 438 sążni. Z tego 53 morgi i 1304 sążnie stanowiły właściwy folwark, będący pod bezpośrednim zarządem plebana. Kolejne 10 mórg 499 sążnie użytkowali księży chłopi (zagrodnicy i komornicy). Reszta ziemi w wymiarze 10 mórg i 235 sążni stanowiła uposażenie szpitala ubogich.

Świleccy proboszczowie oprócz ziemi i folwarku posiadali własnych chłopów. Źródła XVII wieczne mówią o trzech zagrodnikach na księżych ogrodach (hortulani in hartis sacerdotis). Natomiast rewizja generalna z lat 1711-1713 wymienia 30 księżych chałup.

                                                                                                              Opracował Artur Szary