Towarzystwo
Przyjaciół Świlczy

Samorząd gminy Świlcza w czasach galicyjskich (1772-1918)

W czasach zaboru austriackiego  każda wieś, także Świlcza, otrzymała status gminy. Samorządność wiejska nie była żadnym novum dla świlczan, gdyż do ok. 1838 r. była w użyciu Księga wójtowsko – ławnicza, zawierająca wiele regulacji prawnoustrojowych, wciąż aktualnych. Do czasów zniesienia porządków feudalno-pańszczyźnianych (w 1848 r.) nadal obowiązywało prawo samorządne dla Świlczy i pozostałych wsi, wchodzących obecnie w skład gminy zbiorowej o tej samej nazwie. Były one nieznacznie zmodyfikowane przez ustawy cesarzowej Marii Teresy i cesarza Józefa II w latach 80. XVIII w.

 

 

 

 

 

Pod zaborem austriackim

 

         Sytuacja samorządnych wsi nie zmieniła się wiele w momencie wkroczenia wojsk austriackich i objęcia wcielonych ziem nowym zarządem (od 1772 r.). Sam widok niemieckich żołnierzy był dobrze znany miejscowy chłopom, gdyż podczas konfederacji barskiej (1768-1772) stacjonowały w okolicy wojska obcego autoramentu. Po objęciu władzy w Galicji Austriacy powoli zabrali się za wprowadzanie „oświeconych” i absolutystycznych  porządków. Zasadniczym celem było dostosowani nowej prowincji do reszty monarchii Habsburgów.

 

Jednym z pierwszych posunięć władz był nowy podział administracyjny. Od 1773 r. Świlcza znalazła się w cyrkule pilzneńskim, którego stolica znajdował się w Rzeszowie. Był to podział prowizoryczny. Już w roku 1782 powstał trwały cyrkuł rzeszowski podległy bezpośrednio Guberium we Lwowie. Był nieco mniejszy od poprzedniego.

Władający Austrią w 2. poł. XVIII wieku cesarzowa Maria Teresa (1745-1780) i jej syn, cesarz Józef II (1765-1790) byli władcami na miarę swej epoki. Próbowali wprowadzać reformy. Wypływały one z idei oświecenia i postulowały objęcie prawną opieką chłopów. Zmierzały do znormalizowania stosunków feudalnych. Chodziło o ujednolicenie współzależności pomiędzy dziedzicem a włościanami. Za cel stawiano racjonalizację stosunków między państwem i jego poddanymi: szlachtą, klerem i chłopami.

 

 

 Reformy józefińskie

 

            Jedna z ważniejszych reform józefińskich miała wyraz w ustawie z 5 kwietnia 1782 r., znoszącej najjaskrawsze ograniczenia wolności chłopów. Na mocy tej ustawy ograniczono m.in. kary cielesne, pozwalano zawierać związki małżeńskie bez zgody dziedzica, a także uczyć się rzemiosła. Jeszcze nie czyniło to włościanina podmiotem prawa. Było jednak dużym krokiem naprzód wobec stanu rzeczy z czasów schyłku Rzeczypospolitej, kiedy to chłopi postawieni poza prawem zdani byli na dobrą wolę dziedzica.

Wydany 16 czerwca 1786 r. patent o pańszczyźnie zmniejszał wymiar darmowej robocizny na rzecz dworu do 3 dni w tygodniu dla kmieci i 12 dni w ciągu roku dla chałupników i komorników:

 

 [...] pańszczyzna ze zdatnym bydłem y zdolnemi ludźmi od 1 kwietnia, aż do ostatniego września na dzień 12 godzin, a od 1 października aż do ostatniego marca przez 8 godzin odrabiać powinni

[Rozdolski, Stosunki poddańcze…, s. 191]

 

 Patent ten regulował również sprawę dodatkowych powinności, narosłych w czasach staropolskich: „gwałtów”, „powabów”, „stróży”, „podwodów”, „daremszczyzn” itp. Nakazywał ich wliczanie w roczny wymiar pańszczyzny. Ustawodawstwo terezjańsko–józefińskie pozostawiło szlachcie wiele furtek i możliwości obejścia przychylnych chłopom ustaw. Zwrot w polityce wewnętrznej kolejnego cesarza Leopolda II (1790-1792), mający wyraz w słynnym dokumencie Charta Leopoldina (z 1790 r.), na 58 lat zamknął drogę do reform włościańskich. Mimo tego wśród galicyjskich chłopów żył mit „dobrego cesarza”, którego zła szlachta nie dopuszcza do ludu.

 

 

 Uwłaszczenie chłopów 1848 r.

 

           Kolejne reformy podjęte przez Wiedeń na gruncie potężnego zrywu społeczno-narodowego w skali europejskiej, wiosny ludów (1848 r.), przyniosły uwłaszczenie chłopów. W ogłoszonym 22 kwietnia 1848 r. przez gubernatora Franciszka Stadiona patencie cesarskim zniesiona została pańszczyzna i wszystkie powinności feudalne na rzecz dworu. Kościół nadal egzekwował swe należności: meszne, kolędę i stołowe.

Nie uniknięto pewnych niedociągnięć legislacyjnych, pokutujących zadrażnieniami między dworem a wsią na tle tzw. serwitutów (służebności). Chłopi w 2. poł. XIX w. toczyli spory z dziedzicami dotyczące możliwości korzystania z pastwisk i lasów. W Świlczy dochodziło do napięć na tle użytkowania przez chłopów pastwisk. Pierwszy zgrzyt powstał już czasie sporządzania operatów do pomiaru katastralnego (1848/1849 r.). W czasach, gdy dwór przeszedł w ręce Żyda Mendla Kukuka (lat 70. XIX w.) świleccy chłopi skutecznie procesowali się z nim o gromadzkie pastwisko.

 

 

 Podatki katastralne i inne powinności

 

            W dobie zaboru austriackiego zmieniła się forma i rodzaj pobierania podatków na rzecz państwa. W czasach Rzeczypospolitej podatek państwowy płacili wyłącznie chłopi. Był to pobór, podymne i pogłówne. Szlachta i kler opodatkowywali się dobrowolnie płacąc daniny nadzwyczajne. Zaborca wszystkich poddanych obciążył podatkami. Chłopi płacili podatek rustykalny, szlachta dominikalny. Był to gruntowy podatek katastralny, ustalany na podstawie szacowanych przychodów. Pierwszy kataster sporządzony dla Galicji w latach 1785-1788, na polecenie cesarza Józefa II.Przy sporządzaniu katastru józefińskiego ważną rolę odegrali przedstawiciele gromad: wójtowie i przysiężni. Doglądali spisywania i mierzenia gruntów oraz fasjonowali i szacowali przychody z nich w oparciu o zeznania właścicieli tychże gruntów. Powstały wówczas nowe jednostki terytorialno–podatkowe tzw. gminy katastralne.

 

 

Powinności policyjno-porządkowe

 

            W roku 1865 zniesiono w Galicji podział na cyrkuły. Wprowadzono w ich miejsce powiaty i gminy. Gmina była podstawową jednostką samorządu terytorialnego. Obejmowała swoim zasięgiem terytorium jednej wsi z przylegającymi doń przysiółkami. Te jednostkowe gminy zaopatrzono ustawami z 1862 i 1866 roku. Dawały one naczelnikom spore kompetencji m.in. zarząd własnym majątkiem, zabezpieczanie komunikacji (dróg), sprawy policyjno-porządkowe. Również szkoła ludowa w nowych warunkach konstytucjonalizmu galicyjskiego (1867-1918) pozostawała pod opieką gminy.

Poszerzenie kompetencji, o wydawanie różnego rodzaju zaświadczeń i dokumentów, wymagało konieczności posiadania przez gminy nowych pieczęci. Znana jest z ówczesnych dokumentów (od 1873 r.) pieczęć opatrzona napisem: ZWIERSZCHNOŚĆ GMYNNA SWILCZA. Naczelnikiem gminy był wówczas Jan Rzucidło, a gminnym pisarzem Józef Skrzypek. Inne wsie posiadały także własne pieczęcie z tego okresu (przedstawiają je załączone ilustracje).

  

 

Zmiana sytuacji politycznej w 1918 r.

 

Listopad 1918 roku przyniósł nie tylko kres działań zbrojnych I wojny światowej, poderwał również naród Polski do ostatecznego boju o nową Rzeczpospolitą. W tym czasie Świlcza, razem z prawie całą Galicją Zachodnią, znalazła się w granicach odradzającego się Państwa Polskiego. Ostatnim naczelnikiem gminy Świlczy w okresie wielkiej wojny (1914-1918) był Henryk Skrzypek. Był synem Józefa Skrzypka, wzmiankowanego wyżej, pisarza gminnego. Związał się mocno z Polskim Stronnictwem Ludowym i w lutym 1919 r. został wybrany posłem na Sejm Ustawodawczy.

 

 

 Artur Szary Bibliografia:

  • Skorowidz dóbr tabularnych w Galicji z Wielkim Ks. Krakowskim, oprac. T. Pilat, Lwów 1890
  • T. Bieda, Gospodarka rolna w okolicach Sędziszowa u schyłku XVIII wieku, [w:] Szkice z dziejów Sędziszowa Małopolskiego i okolicy, red. K. Baczkowski, Rzeszów 1983
  • S. Grodziski, Zarys ustroju politycznego Galicji, [w:] Galicja i jej dziedzictwo, t. I. red. W. Bonusiaka, J. Buszko, Rzeszów 1994
  • R. Rozdolski, Stosunki poddańcze w dawnej Galicji, Warszawa 1962

4.jpg3.jpg2.jpg1.jpg

 

 

5.jpg6.jpg7.jpg8.jpg

 

 

 

 

 

 

 

 

 


9.jpg10.jpg